Opactwo Mniszek Benedyktynek w Staniątkach Wiatrak typu Koźlak w Pępowie Orzeł Carski z Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku Dawny zakład psychiatryczny w Owińskach Pałac Podwilcze k/ Białogardu 1995-2015 - 20 LAT W OBRONIE ZABYTKÓW Pałac w Otoku woj. Zachodniopomorskie Pałac Myśliwski w Mojej Woli Pojazdy zabytkowe Zabytki techniki Zamek w Ratnie Dolnym 1% na zabytki Pałac Myśliwski w Mojej Woli Pałac w Dargosławiu
Udostępnij artykuł na facebook'u

Zabytek - ograniczenia w prawie własności

2017-10-27

Prawo własności jest podstawowym i bezwzględnym prawem majątkowym.


 Upoważnia ono właściciela do korzystania z rzeczy, pobierania pożytków oraz do rozporządzania rzeczą (art. 140 KC). Ograniczenia prawa własności zostały określone przez ustawodawcę w art. 140-152 KC. Jednak ograniczenie prawa własności w stosunku do zabytku jest specyficzną regulacją prawną. Jest ona powiązana z wartościami, które posiada zabytek - historyczną, artystyczna, naukową.
Przepisy rangi ustawowej wskazują na ograniczenia prawa własności, dotyczą one także zabytku rozumianego według art. 3 pkt. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. 2003 Nr 162 poz. 1568 z póź. zm.). Monika Drela w swojej publikacji naukowej pt. Własność zabytków wskazuje, iż ,,wydaje się, że nie ma sytuacji, w których prawo własności objęte byłoby silniejszą reglamentacją prawną, ograniczeniami, niż prawo własności zabytków”.  Jak dalej podkreśla badaczka ,,normy prawne ograniczające wyłącznie posiadanie nie odnoszą się bezpośrednio do pozytywnych zachowań właściciela, lecz do osób trzecich, których zachowania właściciel ma znosić, o tyle adresatem regulacji wpływających na sposób korzystania z zabytku jest właściciel rzeczy, któremu nakazuje się lub zabrania podjęcie określonego zachowania”.  Można zatem wywnioskować, iż ustawa ma na celu ochranianie zabytku przed nieporządnym działaniem jego właściciela, a nie ochroną właściciela przed niewłaściwym działaniem osób trzecich. Ta istotna różnica niesie ze sobą liczne konsekwencje. Szczególnie zaznaczyć należy, iż znaczenie mają regulacje prawne, które pozwalają w drodze decyzji administracyjnej na naruszenie prawa własności. 
Poniżej zostaną omówione przepisy ustawy, które ograniczają prawo własności rzeczy będącej zabytkiem :
a) przepisy ograniczające posiadanie zabytku:

art. 30 ust. 1 i 2 OchrZabU 
Jak podkreśla Anna Michalak i Artur Ginter w swojej publikacji ,,w pracy archeologa czy badacza architektury przepis ten znajduje zastosowanie praktycznie na co dzień. Zazwyczaj uzyskanie pozwolenia na prowadzenie badań przy zabytku jest formalnością. Niezwykle rzadkie są przypadki, w których właściciel lub posiadacz odmawia udostępnienia zabytku, przy czym zdarzają się sytuacje, w których zgodę tę uzależnia się od wpłacenia określonej kwoty manipulacyjnej, niebędącej jednak odszkodowaniem, o którym mowa w art. 30 ust. 3 u.o.o.z.”. 

art. 36 OchrZabU 
Prowadzenie jakichkolwiek prac z zakresu robót budowlanych wymaga pozwolenia Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Właściciel nie może sam zdecydować o odnowieniu lub przerobieniu swojej rzeczy.

b) czasowe zajęcie zabytku ruchomego i nieruchomego:

art. 50 ust. 1 OchrZabU 
Według cytowanej badaczki Wojewódzki Konserwator Zabytków powinien korzystać z możliwości przedstawionych w art. 40 OchrZabU, a art. 50 OchrZabU powinien traktować jako subsydiarny. Jak podkreśla ,,czasowe zajęcie zabytku ruchomego jest niewątpliwie poważną ingerencją w wykonywanie prawa własności przez właściciela. Ustawa nie reguluje jednak kwestii przyznania właścicielowi ekwiwalentu za utratę możności posiadania lub korzystania z rzeczy, podczas gdy w analogicznej instytucji przewidzianej dla zabytku nieruchomego odszkodowanie przysługuje”.  

art. 50 ust. 3 OchrZabU

W przypadku możliwości narażenia przez właściciela zabytku nieruchomego starosta na wniosek Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków może taką nieruchomość czasowo zająć,  do chwili ustania przyczyny naruszeń.

c) Ograniczenia w korzystaniu z zabytku:

art. 5 OchrZabU stwierdza, iż właściciel lub posiadacz powinni opiekować się zabytkiem z zapewnieniem warunków do: naukowego badania i dokumentowania zabytku; prowadzenia prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku; zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie; korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości; popularyzowania i upowszechniania wiedzy o zabytku oraz jego znaczeniu dla historii i kultury. Nie jest to jednak tożsame z koniecznością doprowadzenia do najlepszego stanu w jakim kiedykolwiek się znajdował. 

art. 25 OchrZabU
Właściciel, który chce przeznaczyć nieruchomość na cele użytkowe  jest zobowiązany do posiadania: dokumentacji konserwatorskiej określającej stan zachowania zabytku nieruchomego i możliwości jego adaptacji, z uwzględnieniem historycznej funkcji i wartości tego zabytku; uzgodnionego z wojewódzkim konserwatorem zabytków programu prac konserwatorskich przy zabytku nieruchomym, określającego zakres i sposób ich prowadzenia oraz wskazującego niezbędne do zastosowania materiały i technologie; uzgodnionego z wojewódzkim konserwatorem zabytków programu zagospodarowania zabytku nieruchomego wraz  z otoczeniem oraz dalszego korzystania z tego zabytku, z uwzględnieniem wyeksponowania jego wartości;

Maria Drela podkreśla, iż możliwość zużycia rzeczy zabytkowej jest niedopuszczalna. Właścicielowi nie przysługuje wręcz to prawo: ,,właściwie cała OchrZabU istnieje po to, by właściciel nie mógł podejmować działań (rozumianych szeroko) prowadzonych do częściowego lub całościowego zniszczenia zabytku”.  Właściciel odpowiada także za dopuszczenie do zniszczenia zabytku.
Jak zostało wykazane powyżej, prawo własności dotyczące zabytku jest mocno ograniczone, a interes zabytku i właściciela często jest sprzeczny.

Autor: Maria Wadielac


Bibliografia:
1. M. Drela: Własność zabytków. Warszawa 2006.

2. A. Michalak, A. Ginter: Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Komentarz. Warszawa 2016.

20152702124210300704_634374056642112_9202394389714490317_n