Opactwo Mniszek Benedyktynek w Staniątkach Wiatrak typu Koźlak w Pępowie Orzeł Carski z Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku Dawny zakład psychiatryczny w Owińskach Pałac Podwilcze k/ Białogardu 1995-2015 - 20 LAT W OBRONIE ZABYTKÓW Pałac w Otoku woj. Zachodniopomorskie Pałac Myśliwski w Mojej Woli Pojazdy zabytkowe Zabytki techniki Zamek w Ratnie Dolnym 1% na zabytki Pałac Myśliwski w Mojej Woli Pałac w Dargosławiu

O projekcie

Borówiec – park historii lokalnej:
rewitalizacja dawnego cmentarza ewangelickiego


Celem projektu jest zagospodarowanie przestrzeni dawnego cmentarza ewangelickiego, przy jednoczesnym zachowaniu i podkreśleniu wartości historycznej tego miejsca. Planujemy zatem rewitalizację dawnego cmentarza, połączoną z utworzeniem parku, będącego przestrzenią służącą rekreacji i wypoczynkowi dla mieszkańców wsi, a ponadto stanowiącą atrakcję turystyczną miejscowości poprzez informowanie o jej historii.

Wartość historyczna miejsca
Borówiec (gmina Kórnik, pow. poznański) – wieś położona na północny zachód od Kórnika – słynącego z zabytkowego zamku i opowieści o straszącej tam Białej Damie, czyli duchu Teofili z Działyńskich Szołdrskiej Potulickiej. To właśnie bohaterka tej legendy, będąc właścicielką dóbr kórnickich w XVIII wieku, wraz ze swoim pierwszym mężem, Stefanem Szołdrskim, zaczęła sprowadzać na swoje ziemie przybyszów z Niemiec, osadzając ich na prawie olęderskim. Osady olęderskie zakładane były zwykle na surowym korzeniu, nowi osadnicy mieli bowiem najczęściej zadanie wykarczowania lasu lub osuszenia terenów podmokłych tak, aby nadawały się pod uprawę.
Borówiec był jedną z pierwszych osad olęderskich, założoną w dobrach kórnickich. W 1734 roku wzmiankowany jest w źródłach jako Olędry Borowieckie. Osadnicy w większości byli wyznania ewangelickiego i w zasiedlanych przez siebie miejscowościach lokowali cmentarze, zwykle położone na skraju wsi.    
Taki cmentarz znajdował się także w Borówcu. Położony on jest w południowo-wschodniej części wsi, naprzeciwko budynku dawnej szkoły. Na terenie nekropolii do dnia dzisiejszego zachowało się ok. 130 obiektów nagrobnych. W większości są to grobowce w postaci obudowy kamiennej, istnieje tam jednak również wiele steli nagrobnych, będących interesującymi przykładami sztuki sepulkralnej. Najstarsza zachowana płyta nagrobna z inskrypcją pochodzi z 1873 roku (Johann Gottfried Schiller), najmłodsza zaś z 1941 roku (Alma Nelde). Na terenie cmentarza znajdowała się niegdyś kaplica, dzisiaj pozostały jednak po niej zaledwie fundamenty. Wiadomo, że cmentarz był dewastowany tuż po II wojnie światowej – świadomie niszczono wówczas nagrobki jako pozostałości po Niemcach. Potem przez długi czas przestrzeń ta pozostawała zapomniana i zaniedbana, jak wiele nekropolii tego typu. Jest to element dziedzictwa kulturowego regionu, o którym warto jednak pamiętać, a jednocześnie cenne źródło historyczne. Jednocześnie jest to nadal dziedzictwo problematyczne, dlatego warto wypracować strategie, które pozwoliłyby zaadaptować je do współczesnego krajobrazu. Samo uporządkowanie terenu bowiem nie wystarczy do przywrócenia realnego funkcjonowania w społeczności. Są to miejsca, które powinny odnawiane zarówno pod względem fizycznym, jak i mentalnym – zaistnienia w świadomości społecznej. Projekt utworzenia parku historii lokalnej w Borówcu może stanowić przykład wyjścia naprzeciw tej potrzebie.
Spośród cenniejszych obiektów, które się na nim znajdują, warto zwrócić szczególną uwagę zwrócić na kilka płyt nagrobnych:
1.    Nagrobek Wilhelma i Waldemar Stobber: nagrobek ten zawiera inskrypcję, wskazującą na to, iż polegli oni 24 i 27 kwietnia 1918 roku w bitwie pod Ypres (niem. Yperg) w Belgii, podczas ostatniej z czterech bitw, które miały miejsce tam podczas I wojny światowej. Na płycie znajduje się motyw zdobniczy w postaci donicy z kwiatami. Nagrobek ten znajduje się obecnie na północnym skraju cmentarza, a płyta jest przewrócona i zakryta ziemią i liśćmi.
2.    Bardzo interesującym przykładem tej sztuki jest również wspomniana wyżej stela Johanna Gottfrieda Schillera (z 1873 roku), która zdobiona jest łukiem ze ślimacznicami, a inskrypcja pisana jest pismem neogotyckim. Treść inskrypcji poza danymi zmarłego zawiera fragment pieśni religijnej, tekstu której autorem był XVII-wieczny poeta niemiecki, Simon Dach, natomiast muzykę napisał w 1649 r. kompozytor Johan Crüger.
3.    Warto zwrócić także uwagę na płytę rodziny Hauch, ponieważ nazwisko to pojawiało się w wywiadach z mieszkańcami Borówca, przeprowadzanych w ramach projektu „Wielkopolscy ewangelicy. Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe na przykładzie gminy Kórnik” (2013 rok, studenci i doktoranci archeologii, etnologii i historii UAM). Relacje polskich mieszkańców Borówca w okresie przedwojennym, a także w czasie II wojny światowej z rodziną Hauch opisywane były jako pozytywne.

Plan zagospodarowania
Teren dawnego cmentarza ewangelickiego, który obejmuje obszar ok. 3,5 km2 (jest to prostokąt o bokach 50 m i 70 m), został częściowo oczyszczony z dzikiej roślinności kosztem gminy. Dalej pozostało na tym obszarze jednak sporo zbędnej roślinności oraz luźnej ziemi, którą należy usunąć. Następnie zostaną wykonane prace renowacyjne, polegające na oczyszczeniu poszczególnych obiektów nagrobnych z mchu, porostów oraz zanieczyszczeń oraz podniesienie i wyeksponowanie leżących płyt. Dookoła omawianego terenu zostanie posadzony żywopłot do wysokości ok. 60 cm. Ponadto zostaną wytyczone alejki: dwie boczne – wschodnia i zachodnia. Alejka zachodnia prowadzić będzie od wejścia ze strony południowo-zachodniej, wzdłuż zachodniego boku, a następnie zakręcać przy północnym skraju, łącząc się z alejką wschodnią i w ten sposób obiegając dookoła teren parku. Wyznaczona również będzie aleja środkowa, łącząca się dwiema przecinającymi ją mniejszymi ścieżkami z alejkami bocznymi (łączna długość alejek to ok. 250 m, szerokość alejek ok. 1-2 m). Przy alejkach zostaną umieszczone ławki, kosze na śmieci oraz tablice informacyjne, wykonane z trwałego, sztywnego tworzywa, o wymiarach ok. 1 x 2 m.
Przy wejściu do parku umieszczona będzie tablica, informująca o realizacji projektu, wraz z danymi podmiotów współfinansujących projektu.
Na pozostałych tablicach znajdą się informacje nawiązujące do wyżej zarysowanych aspektów historii tego miejsca. Jako park historii lokalnej ma przedstawiać historię Borówca i najbliższej okolicy. Ze względu na specyficzne miejsce, jakim jest teren dawnego cmentarza ewangelickiego, jak i samo powstanie miejscowości Borówiec, historia ta będzie związana głównie ze społecznościami protestanckimi, zamieszkującymi te tereny od XVIII wieku do końca II wojny światowej.
Druga tablica będzie zatem poświęcona historii Borówca, z nawiązaniem do szerszego kontekstu osadnictwa olęderskiego na terenie ziem polskich. Kolejne 4 tablice rozmieszczone będą przy ciekawszych obiektach nagrobnych. Będą one zawierać ich opis, wraz z inskrypcjami i ich tłumaczeniem, omówieniem symboliki elementów zdobniczych. Znajdą się tam również informacje o wierze protestanckiej i roli, jaką odgrywały w niej cmentarze.
Kolejne dwie tablice informacyjne będą opisywać typową roślinność cmentarną i jej symbolikę oraz aspekty pamięci społecznej po ewangelikach, które będą oparte na realizowanym w 2013 roku projekcie, jak również mogą zawierać treści istotne z punktu widzenia mieszkańców Borówca, dotyczące historii lokalnej. Mieszkańcy Borówca zostaną zaangażowani w projekt poprzez możliwość zgłaszania własnych propozycji co do treści tablic. Jest to dodatkowy, integracyjny aspekt projektu, dzięki któremu będzie można zaangażować lokalną społeczność we współtworzenie zagospodarowania przestrzeni ich miejscowości oraz zwiększenia świadomości regionalnego dziedzictwa kulturowego.
Ze względu na to, że na terenie dawnych cmentarzy bardzo istotną rolę odgrywała roślinność, chcemy również poprzez jej nasadzenie nawiązać do dziewiętnastowiecznej idei cmentarza-ogrodu. Nekropolie w owym okresie stanowiły bowiem nie tylko miejsca pochówku i odwiedzin grobów, ale również były traktowane jako parki, miejsca spacerów, kontaktu z przyrodą. Ta zresztą miała niejednokrotnie znaczenie symboliczne. Na cmentarzach ewangelickich często spotyka się rośliny ozdobne, takie jak cyprysiki, cebulice, śnieżyczki przebiśniegi, konwalie majowa, fiołki wonne. Klasycznym przykładem są także barwinek pospolity i bluszcz. Chcielibyśmy zatem, nawiązując do wspomnianej tradycji, aby tego typu gatunki znalazły się w planowanym parku.
Prace przy realizacji poszczególnych etapów powstawania parku będą prowadzone przez profesjonalne ekipy (kiedy będzie to wymagane, np. przy tyczeniu alejek), ale przede wszystkim przez członków Fundacji oraz wolontariuszy. Chcielibyśmy również do prac zachęcić mieszkańców Borówca, co będzie dla nich zarówno okazją do integracji, jak też poznania i doświadczenia lokalnej historii.

Kosztorys

1.    Prace wstępne: 2.280 zł
2.    Renowacja nagrobków: 4.070 zł
3.    Wykonanie alejek: 16.160 zł
4.    Ustawienie ławek i koszy na śmieci: 4.728 zł
5.    Tablice informacyjne: 18.302 zł
6.    Nasadzenia roślinności: 5.220 zł
7.   
Koszty przygotowania i ogólne: 5.240 zł

Całościowy koszt realizacji projektu: 56.000 zł