Pałac Podwilcze k/ Białogardu Pałac w Otoku woj. Zachodniopomorskie Pałac Myśliwski w Mojej Woli Pojazdy zabytkowe Zabytki techniki Zamek w Ratnie Dolnym Tydzień Dla Dziedzictwa 2019

Klasztor Kapucynów w Winnicy na Ukrainie

Winnica
Budowa kościoła i klasztoru rozpoczęła się w roku 1745 i została ukończona w 1760 roku. Kościół został zbudowany w stylu toskańskiego baroku, z minimalną ilością form barokowych i zdobieniami pozbawionymi złota ze względu na ubóstwo pieczołowicie pielęgnowane przez zakonników. Dwukondygnacyjny klasztor przylegający do kościoła tworzył wraz z nim kwadrat z wewnętrznym wirydarzem. Miał 20 malutkich celek oraz 4 cele większe dla przełożonego i braci chorych.

Kapucyni w Winnicy mieli też kilka hektarów ogrodu, który własnoręcznie uprawiali. Na terenie klasztoru bracia mieli browarek oraz pracownię do wyrobu świec. Z warzonego piwa gotowano zupę piwną, którą rozdawano ubogim i chorym, zwłaszcza podczas epidemii dżumy i cholery, które nierzadko wybuchały w mieście. Kronika tych lat odnotowuje, że w czasie jednej bardzo ostrej epidemii kapucyni karmili codziennie do 200 osób i zapasy nie wyczerpały się, co bracia tłumaczyli ich cudownym rozmnożeniem przez Pana Boga.

Po pożarze kościoła jezuitów w 1778 parafia winnicka została przeniesiona do kościoła kapucynów, również tutaj przeniesiono cudowny obraz świętej Anny, sprowadzony do Winnicy przez jezuitów. Uchwalenie Konstytucji 3 maja parafia winnicka świętowała w kościele kapucyńskim. Ojciec Wenanty Wańkowicz, poważany w mieście kapucyn, wygłosił z tej okazji płomienne kazanie.

Ale już kilka lat później w tym samym kapucyńskim kościele 7 kwietnia 1793 roku Andrej Gudowicz, generał-major wojsk rosyjskich odczytał manifest carycy Katarzyny o włączeniu województwa bracławskiego z Winnicą w skład imperium rosyjskiego.

Klasztor kapucynów w Winnicy był świadkiem dwóch powstań polskich, konfederacji barskiej, przemieszczeń wojsk rosyjskich na różne fronty. Bracia z winnickiego klasztoru służyli nie tylko katolikom miasta – udali się też do posługi duszpasterskiej do nowopowstałych miast w Imperium rosyjskim – do Odessy, Mikołajowa, Chersoniu, gdzie było dużo cudzoziemców.

Po powstaniach polskich zaczęły się wielkie represje władzy rosyjskiej w stosunku do zakonów katolickich, kasowano klasztory, zakazywano przyjmować do nowicjatów. Klasztor kapucynów w Winnicy skasowano jako jeden z ostatnich klasztorów w zaborze rosyjskim w 1888 roku. W tym samym roku klasztor zabrano i oddano wojsku na koszary. Kościół nadal służył katolikom jako kościół parafialny. Do 1895 roku w kościele posługiwał ostatni kapucyński proboszcz, później obsługę parafii podjęli księża diecezjalni.

W 1913 roku proboszczem parafii w Winnicy, gromadzącej się w kościele kapucynów, został ks. Jan Lewiński. Jako proboszcz był świadkiem upadku cesarskiej władzy, rewolucji oraz wojny domowej. W 1920 roku osobiście witał wojska Józefa Piłsudskiego, które szły na Kijów, a także odprawił Mszę świętą w jego intencji i z jego udziałem. Ks. Jan Lewiński był świadkiem rabunku przez władzę radziecką wszystkich kosztowności kościelnych oraz represji wobec ludności polskiej. W 1930 roku ksiądz Jan został aresztowany i skazany na rozstrzelanie. Od śmierci uratowała go wymiana jego i towarzyszy na radzieckich szpiegów dokonana między władzami Polski i władzą radziecką.

W latach 30-tych XX wieku kościół był zabrany katolikom i przekazany na szkołę lotników. Całe wnętrze kościoła zostało zdemolowane. W prezbiterium umieszczono na sznurkach makietę samolotu, zaś na ścianach powieszono „ikony” Lenina, Dzierżyńskiego i innych wodzów komunistycznych.

Paradoksalnie, od całkowitej profanacji kościół uratowali Niemcy w czasie okupacji Winnicy (1941-1944). Kapelani pochodzenia słowackiego i węgierskiego przywrócili sakralny wygląd kościołowi, a przez posługę miejscowym katolikom odnowili życie religijne parafii winnickiej.

Po wojnie parafia katolicka mogła dalej funkcjonować, co więcej – władza radziecka dała pozwolenie na pracę duszpasterską w parafii księdzu Marcelemu Wysokińskiemu, który heroicznie służył katolikom Winnicy i całego obwodu do swej śmierci w 1959 roku. Dwa lat później władza radziecka zabrała kościół i przeznaczyła na szkołę lektorów ateizmu. W 1961 roku kościół skreślono z listy zabytków i gruntownie przebudowano – zmieniono wygląd fasady, a w środku utworzono kondygnacje.

W 1989 roku w czasie «pierestrojki i glastnosti» Gorbaczowa katolicy z Winnicy udali się do Moskwy, aby żądać zwrotu kościoła wspólnocie katolickiej. Pikiety połączone z głodówką przed siedzibą Rady Ministrów Związku Radzieckiego poskutkowały – na początku 1990 roku kapucyńską świątynię w Winnicy oddano katolikom. Już 7 lipca 1990 roku kościół (jeszcze nie odrestaurowany) był rekonsekrowany przez biskupa Jerzego Dąbrowskiego, biskupa pomocniczego z Gniezna.
W 1992 do Winnicy powrócili kapucyni i przejęli opiekę duszpasterską nad parafią Matki Bożej Anielskiej. Kapucyni kontynuowali i dokończyli prace przy przywróceniu pierwotnego wyglądu kościoła. 

Po nieudanych staraniach wobec władz o zwrot pomieszczeń klasztornych, kapucyni zaczęli wykupywać od ludzi fragmenty własnego klasztoru. Na dzień dzisiejszy we własności braci jest już ponad połowa klasztoru. Pomieszczenia, które bracia odzyskiwali były w opłakanym stanie. Ludzie mieszkając w malutkich kapucyńskich celach, z małymi oknami bez pomieszczeń sanitarnych,  dostosowywali je do swych potrzeb – powiększali okna, powiększali powierzchnię usuwając cegły ze ścian nośnych, przeprowadzali instalacje. Po odkupieniu zdewastowanych fragmentów klasztoru bracia przywrócili mu pierwotny wygląd.

Na dzień dzisiejszy we własności ludzi znajduje się jeszcze 10 mieszkań w takim samym opłakanym stanie. Odzyskanie ich pozwoliłoby nam przeprowadzić całościową renowację zabytkowego XVIII-wiecznego klasztoru kapucynów, jednego z nielicznych zachowanych na terytorium Ukrainy. Oceniamy, że wykup mieszkań wyniesie 250 000 Euro.

Należy też wspomnieć o podziemnej części kościoła i klasztoru. Od samego początku pod kościołem były krypty dla pochówku braci i dobrodziejów klasztoru, natomiast pod klasztorem były urządzone piwnice dla przechowania zapasów klasztornych.

W latach 60-ch XX wieku władza radziecka w piwnicach kościoła i klasztoru urządziła schron przeciwatomowy, który zlikwidowano w latach 90-ch. Władze miejskie w 2001 roku przekazała na własność parafii kapucyńskiej wszystkie piwnice pod kościołem i klasztorem. Od tego czasu zaczęła się renowacja piwnic. Na dzień dzisiejszy zostały usunięte żelbetonowe stropy, które wzmacniały sufit schronu oraz usunięto liczne wyjścia ewakuacyjne, które przepuszczały wodę do piwnic. Te wejścia naruszyły system odprowadzenia wody od fundamentów. Częściowo system ten był naprawiony, jednak w wielu miejscach potrzebne są dalsze prace remontowe. Ponadto ściany piwnic po demontażu betonowych stropów wymagają renowacji.

Piwnice kryją w sobie pewną „perełkę” architektoniczną. Chodzi o część przejścia podziemnego znajdującego się pod skrzydłem południowym klasztoru. Jest to przejście wiodące od dawnego magistratu i klasztoru jezuitów przez piwnice kapucyńskie do lasu i rzeki. Według oceny fachowców to przejście jest co najmniej sto lat starsze niż klasztor kapucynów, czyli chodziłoby o pierwszą połowę XVII wieku.

Ta część wymaga natychmiastowej renowacji. W pierwszej kolejności konieczne jest odprowadzenie wody od południowej części piwnic. Ta woda trafia do piwnic przez jedno z jeszcze nie do końca usuniętych wyjść ewakuacyjnych. Oprócz tego poniszczona przez wilgoć i niecelowe wykorzystanie piwnic w dobie radzieckiej cegła piwnic wymaga chemicznego zabezpieczenia.

Dla ratunku tego kawałka przejścia podziemnego trzeba przeprowadzić prace, których wartość oceniamy na 20 000 Euro.

Natomiast renowacja wszystkich pomieszczeń piwnic klasztornych i adaptacja ich do zwiedzania (również przez osoby niepełnosprawne) może wynieść 300 000 Euro.

Już dzisiaj otworzyliśmy dla zwiedzających odnowioną część klasztoru i piwnic z przejściem podziemnym. Nasz klasztor cieszy się popularnością wśród mieszkańców miasta i turystów. Po odnowieniu całego klasztoru z piwnicami chcemy kontynuować wycieczki i działania popularyzujące historię naszego miasta. Dzięki naszemu zabytkowi wielu winniczan i gości na nowo odkrywa historię miasta. Można przenieść się w czasy I Rzeczypospolitej, dotknąć jej kamieni, które są świadkami wielu wydarzeń historycznych. Ponadto w piwnicach klasztoru planujemy urządzić galerię artystyczną. W naszych piwnicach obyła się już wystawa witraży, co wzbudziło wielkie zainteresowanie.

Należy również dodać, że istniejąca parafia przy kościele kapucynów jest wspólnotą żywą i bardzo liczną. Gromadzi ona osoby starsze, jak również młode, rodziny, dzieci i młodzież. Dlatego też planowana i realizowana odbudowa i remont świątyni, jak i klasztoru, jest podejmowana z myślą o konkretnych potrzebach związanych z pracą duszpasterską, społeczną i socjalną, dla których zabytkowy charakter świątyni jest godnym i pięknym uzupełnieniem.

W związku ze skalą potrzeb remontowych i konserwacyjnych, brakiem wsparcia ze strony miejscowych władz i instytucji oraz niezamożnością parafian zwróciliśmy się do polskiej Fundacji Ratowania Zabytków i Pomników Przyrody z prośba o zorganizowanie i przeprowadzenie zbiórki środków na potrzeby kościoła. Mamy nadzieję, że nasze wspólne działania i apele spotkają się z Państwa życzliwością. 

Za wszelką możliwą pomoc w odnowieniu kościoła i klasztoru kapucynów w Winnicy z góry dziękujemy i obiecujemy naszą modlitwę.

O. Konstanty Morozow